NXBGDVN - Cuốn sách Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI–XVIII của GS.TS.NGND.Trương Hữu Quýnh, do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) ấn hành, tập trung nghiên cứu những biến đổi của chế độ ruộng đất, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa đất đai với nhà nước, làng xã, sản xuất nông nghiệp và đời sống xã hội Việt Nam thời trung đại.

Ruộng đất – cơ sở để hiểu xã hội Việt Nam thời trung đại

Trong xã hội Việt Nam thời kì trung đại, ruộng đất là tư liệu sản xuất quan trọng nhất. Đất đai bảo đảm lương thực, tạo nguồn thu cho Nhà nước và nuôi sống phần lớn cư dân. Việc sở hữu, phân phối và sử dụng ruộng đất vì thế không chỉ là chuyện kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến quyền lực của triều đình, tổ chức làng xã, vị thế của các tầng lớp xã hội và đời sống của người nông dân.

Từ vấn đề ruộng đất, nhiều câu hỏi lớn của lịch sử được đặt ra: Nhà nước quản lí những loại ruộng nào? Làng xã giữ vai trò ra sao? Ruộng tư phát triển đến mức nào? Việc ban cấp, khai hoang, mua bán hoặc tập trung ruộng đất đã tác động thế nào đến sản xuất và xã hội? Đây cũng là những câu hỏi xuyên suốt trong cuốn sách Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI–XVIII của GS.TS.NGND. Trương Hữu Quýnh, do NXBGDVN ấn hành.

Thay vì chỉ kể lại chính sách của từng triều đại, tác giả đặt chế độ ruộng đất trong toàn bộ tiến trình lịch sử. Các hình thức sở hữu được xem xét cùng với sự phát triển của nhà nước quân chủ, sự bền vững của cộng đồng làng xã, quá trình mở rộng lãnh thổ và những biến động xã hội. Nhờ vậy, đề tài này đã mở ra cách tiếp cận mới để người đọc hiểu rõ hơn diện mạo kinh tế – xã hội của Việt Nam trong tám thế kỉ.

Tám thế kỉ biến đổi của chế độ ruộng đất

Cuốn sách được triển khai theo hai phần lớn.

Phần I nghiên cứu giai đoạn từ thế kỉ XI đến XV, khi nhà nước quân chủ tập quyền được xác lập và phát triển qua các triều Lý, Trần, Hồ và Lê sơ. Tác giả khảo sát nhiều hình thức ruộng đất cùng tồn tại: ruộng do nhà nước quản lí, ruộng công của làng xã, ruộng ban cấp cho quý tộc và quan lại, ruộng của nhà chùa, điền trang, thái ấp và ruộng tư của người dân.

Điều đáng chú ý là các hình thức sở hữu ấy không đứng riêng rẽ. Chúng thay đổi theo chính sách và năng lực quản lí của từng triều đại. Việc ban cấp đất gắn với tổ chức bộ máy và chế độ đãi ngộ; ruộng đất làng xã gắn với đời sống cộng đồng; còn sự phát triển của ruộng tư phản ánh nhu cầu sản xuất và quá trình phân hóa trong xã hội. Qua từng thời kì, tác giả làm rõ mối quan hệ  giữa nhà nước, làng xã và các chủ thể sở hữu khác.

Phần II tập trung vào các thế kỉ XVI–XVIII. Đây là thời kì các tập đoàn phong kiến Lê – Mạc rồi Trịnh – Nguyễn tranh chấp quyền lực dẫn đến các cuộc nội chiến và khởi nghĩa nông dân mà đỉnh cao là khởi nghĩa Tây Sơn. Chiến tranh kéo dài làm xáo trộn đời sống và sản xuất, nhưng đồng thời quá trình khai phá đất đai vẫn tiếp diễn, nhất là ở Đàng Trong. Sở hữu tư nhân phát triển rõ hơn, tầng lớp địa chủ và điền chủ lớn hình thành, việc mua bán, chuyển nhượng và tập trung ruộng đất diễn ra với quy mô mới.

Nhìn xuyên suốt hai phần, người đọc có thể nhận ra lịch sử ruộng đất không diễn ra theo một đường thẳng. Có những giai đoạn Nhà nước tăng cường quản lí, điều chỉnh việc phân phối đất đai; cũng có thời kì quyền chi phối của các thế lực địa phương hoặc chủ đất ngày càng gia tăng. Hoạt động khai hoang từng mở rộng không gian sản xuất, nhưng chiến tranh, thiên tai và tình trạng tập trung ruộng đất cũng có lúc đẩy người nông dân vào hoàn cảnh khó khăn. Những biến động ấy góp phần lí giải nhiều sự kiện lớn trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Từ sử liệu phân tán đến một bức tranh hệ thống

Nghiên cứu ruộng đất thời kì trung đại là công việc khó vì sử liệu không đầy đủ. Nhiều sử sách đã bị mất hoặc tiêu hủy do nhiều nguyên nhân khác nhau. Những nguồn sử sách còn lưu lại thì ít chú ý đến hoạt động sản xuất hằng ngày. Tư liệu về diện tích, cách sử dụng hay sự chuyển dịch quyền sở hữu ruộng đất vì thế thường rời rạc, không liên tục.

Để khắc phục hạn chế đó, sách đã khai thác nhiều nhóm nguồn tư liệu khác nhau. Bên cạnh các bộ sử như: Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục…, công trình còn sử dụng các nguồn tư liệu từ văn bia, minh chuông, gia phả, hồ sơ nghiên cứu thực địa… Việc mở rộng nguồn tư liệu này đã giúp cuốn sách bổ sung những khoảng trống mà sử sách chính thống chưa thể phản ánh đầy đủ.

Mỗi nguồn tư liệu được sử dụng với một mục đích phù hợp. Văn bia và minh chuông cung cấp thông tin về ruộng đất của nhà chùa hoặc cộng đồng. Gia phả lưu lại dấu vết về việc ban cấp đất và tài sản của một số dòng họ. Địa bạ cho biết cụ thể hơn về diện tích và tình trạng sở hữu ruộng đất, còn tư liệu khảo sát thực địa giúp đối chiếu địa danh, di tích và những dấu vết còn lưu lại tại địa phương.

Tác giả cũng chỉ ra giới hạn của sử liệu: văn bản có thể bị sao chép sai, niên đại có thể chưa chính xác, còn người ghi chép luôn chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh và cách nhìn riêng. Vì vậy, thông tin được so sánh giữa nhiều nguồn và đặt trong bối cảnh cụ thể trước khi sử dụng. Khi số liệu chưa đủ, tác giả lựa chọn cách phân tích thận trọng, tránh khẳng định vượt quá những gì tư liệu cho phép.

Nhờ đó, cuốn sách đã xây dựng được một bức tranh tương đối hệ thống về chế độ ruộng đất Việt Nam từ thế kỉ XI đến XVIII trên cơ sở những nguồn tư liệu vốn phân tán và không đầy đủ.

Hành trình của bộ sách

Nội dung bộ sách bắt nguồn từ luận án Phó Tiến sĩ, học vị nay tương đương Tiến sĩ, được GS.TS.NGND. Trương Hữu Quýnh bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1973. Hai tập Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI–XVIII được Nhà xuất bản Khoa học xã hội công bố lần đầu vào các năm 1982 và 1983. Tập I nghiên cứu giai đoạn thế kỉ XI–XV; tập II khảo sát các thế kỉ XVI–XVIII. Công trình được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ năm 2021. Năm 2025, NXBGDVN phối hợp với gia đình cố Giáo sư Trương Hữu Quýnh chỉnh sửa bản in đầu và tái bản công trình. Hai tập được đóng thành một cuốn để bạn đọc thuận tiện tra cứu. Một số địa danh vẫn được giữ theo cách gọi ở thời điểm công trình ra đời, qua đó bảo toàn dấu ấn của bản gốc và giúp người đọc nhận biết bối cảnh nghiên cứu.

Nguồn tham khảo cho nghiên cứu, giảng dạy

Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI–XVIII là tài liệu tham khảo hữu ích về lịch sử kinh tế – xã hội Việt Nam. Với nhà nghiên cứu, cuốn sách cung cấp hệ thống tư liệu, cách phân loại các hình thức sở hữu ruộng đất và phương pháp khảo chứng chặt chẽ. Với giáo viên và sinh viên, công trình giúp bổ sung kiến thức về nền tảng kinh tế, chính sách đất đai và cơ cấu xã hội qua các thời kì.

Cuốn sách còn giúp bạn đọc hệ thống lại những vấn đề quan trọng của lịch sử Việt Nam trung đại trong một tiến trình kéo dài tám thế kỉ. Qua đó, người đọc có thể nhận biết rõ hơn về chế độ ruộng đất dưới các triều đại, đồng thời hiểu được cách tác giả khai thác, đối chiếu và đánh giá các nguồn sử liệu.

Với phạm vi khảo sát rộng, tư liệu phong phú và cách trình bày có hệ thống, cuốn sách góp thêm một góc nhìn để người đọc hiểu sâu hơn về lịch sử kinh tế – xã hội và quá trình vận động của dân tộc.

Thông tin đặt mua sách

Công ty Cổ phần Sách Đại học – Dạy nghề

📍 187B Giảng Võ, Cát Linh, Đống Đa, Hà Nội
📞 Hotline: 0936 289 115
🌐 Website: https://hevobooks.com/

Kim Ngọc