NXBGDVN - Đọc được một văn bản chưa có nghĩa là đã hiểu văn bản đó. Khi giáo dục phổ thông chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học, đọc hiểu ngày càng giữ vai trò then chốt, không chỉ trong môn Tiếng Việt, Ngữ văn mà còn trong việc học các môn học khác và giải quyết những vấn đề của cuộc sống.

Vậy, làm thế nào để học sinh không chỉ đọc đúng, nhớ nội dung mà còn biết phân tích, suy luận, đánh giá và vận dụng những điều đã đọc? Làm thế nào để giáo viên có thêm nguồn ngữ liệu phù hợp cho việc đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018? Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn từ lớp 1 đến lớp 12 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam sẽ góp phần trả lời những câu hỏi ấy.

Thực tế cho thấy, theo kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2022 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố, khoảng 77% học sinh Việt Nam ở độ tuổi 15 đạt mức năng lực đọc hiểu từ bậc 2 trở lên, cao hơn mức trung bình của các nước OECD (74%). Tuy vậy, vẫn còn khoảng 23% học sinh chưa đạt ngưỡng năng lực đọc hiểu tối thiểu theo thang đánh giá PISA. Đáng chú ý hơn, chỉ khoảng 1% học sinh Việt Nam đạt trình độ đọc hiểu cao (từ bậc 5 trở lên), trong khi mức trung bình của các nước OECD là 7%.

Nguồn: Theo báo cáo PISA 2022 Results (Volume I and II) – Country Notes: Viet Nam do OECD công bố tháng 12/2023

Những con số này cho thấy: bên cạnh việc giúp học sinh tiếp nhận thông tin, giáo dục cần chú trọng hơn đến khả năng hiểu sâu văn bản, suy luận, phân biệt sự thật với ý kiến, đánh giá thông tin và hình thành tư duy độc lập – những biểu hiện quan trọng của năng lực đọc hiểu trong xã hội hiện đại. Năng lực ấy không thể hình thành chỉ bằng việc ghi nhớ nội dung một số văn bản quen thuộc. Nó cần được bồi dưỡng thường xuyên, qua quá trình tiếp xúc với nhiều loại văn bản, nhiều cách diễn đạt và nhiều tình huống đọc khác nhau. Vì vậy, mở rộng nguồn ngữ liệu đọc hiểu ngoài sách giáo khoa không đơn thuần là bổ sung bài tập, mà là giải pháp thiết thực để học sinh có thêm cơ hội rèn luyện khả năng tự học, tư duy và vận dụng kiến thức.

Yêu cầu ấy được thể hiện rõ trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Chương trình xác định môn Tiếng Việt ở cấp tiểu học và môn Ngữ văn ở cấp trung học có vai trò quan trọng trong việc hình thành, phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học cho học sinh. Trong đó, đọc hiểu là nội dung cốt lõi, được phát triển liên tục và nâng cao dần qua từng lớp, từng cấp học.

Ở cấp tiểu học, học sinh hình thành những kĩ năng đọc ban đầu, từng bước chuyển từ đọc đúng sang đọc hiểu. Các em cần biết nhận diện thông tin; hiểu nội dung và ý nghĩa của văn bản; nhận biết nhân vật, sự việc, chi tiết quan trọng; đồng thời biết liên hệ những điều đã đọc với bản thân và cuộc sống. Ở các lớp cuối cấp, yêu cầu được nâng cao hơn: xác định nội dung chính, chủ đề, thông điệp và bước đầu nhận xét các yếu tố của văn bản.

Ở cấp trung học cơ sở, học sinh tiếp tục phát triển khả năng đọc hiểu văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin. Không dừng lại ở việc nhận biết nội dung, các em cần biết phân tích đặc điểm thể loại, nhận xét cách tổ chức văn bản, lí giải ý nghĩa của chi tiết, hình ảnh, biện pháp nghệ thuật; đồng thời biết liên hệ, so sánh và trình bày quan điểm của mình về những vấn đề đặt ra trong văn bản.

Ở cấp trung học phổ thông, yêu cầu đọc hiểu được nâng lên theo hướng chuyên sâu. Học sinh cần có khả năng phân tích, đánh giá nội dung và hình thức nghệ thuật; nhận diện và đánh giá lập luận; xem xét thông tin từ nhiều góc độ; liên hệ giữa các văn bản với nhau và với bối cảnh đời sống. Qua đó, các em từng bước hình thành tư duy phản biện, năng lực tự học và khả năng tự đọc hiểu những văn bản chưa từng được học.

Đáng chú ý, chương trình môn Tiếng Việt và Ngữ văn đều đưa đọc mở rộng vào hệ thống yêu cầu cần đạt. Điều này khẳng định việc đọc không chỉ giới hạn trong những văn bản được dạy trên lớp mà cần được mở rộng qua hoạt động đọc thường xuyên, đa dạng, phù hợp với trình độ người học. Như vậy, xây dựng nguồn tài liệu đọc hiểu phong phú, có hệ thống theo từng lớp là việc cần thiết để thực hiện mục tiêu của chương trình.

Với học sinh, việc học thuộc nội dung bài học hay ghi nhớ các bài phân tích mẫu không còn đáp ứng được yêu cầu đánh giá theo định hướng phát triển năng lực. Các em cần được thực hành với những văn bản chưa từng gặp, biết vận dụng cách đọc đã học để tự khám phá nội dung, nhận diện đặc điểm nghệ thuật và đưa ra nhận xét có căn cứ. Đó cũng là cơ sở thực tiễn khẳng định sự cần thiết của những bộ tài liệu đọc hiểu mở rộng được biên soạn theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Ở cấp tiểu học, bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt gồm các cuốn dành cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5, do PGS.TS Bùi Minh Đức làm Tổng Chủ biên. Ở giai đoạn đầu của quá trình học tập, việc hình thành năng lực đọc hiểu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Học sinh cần được tiếp xúc với những văn bản phù hợp lứa tuổi, được khuyến khích đọc, hiểu, chia sẻ cảm nhận và dần hình thành thói quen đọc sách. Các cuốn sách hỗ trợ giáo viên và phụ huynh tổ chức hoạt động đọc mở rộng, tạo thêm cơ hội để học sinh thực hành các kĩ năng nhận biết thông tin, tìm hiểu nội dung, liên hệ và rút ra bài học từ văn bản.

Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt – cấp tiểu học

Ở cấp trung học cơ sở, bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn gồm các cuốn dành cho học sinh lớp 6, 7, 8 và 9, do PGS.TS Nguyễn Văn Tùng làm Tổng Chủ biên. Ở giai đoạn này, yêu cầu đọc hiểu phát triển từ nhận biết, thông hiểu đến phân tích, nhận xét và vận dụng. Vì vậy, học sinh cần được tiếp cận những văn bản đa dạng để củng cố và phát triển kĩ năng đọc hiểu theo đặc trưng từng thể loại. Với giáo viên, đây là nguồn tài liệu tham khảo hỗ trợ việc lựa chọn ngữ liệu, thiết kế hoạt động dạy học, luyện tập và xây dựng câu hỏi kiểm tra, đánh giá. Với học sinh, sách tạo thêm điều kiện tự rèn luyện năng lực tiếp nhận văn bản, từng bước hình thành khả năng đọc độc lập và trình bày quan điểm có căn cứ.

Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn – cấp trung học cơ sở

Ở cấp trung học phổ thông, bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn gồm các cuốn dành cho học sinh lớp 10, 11 và 12, do PGS.TS Bùi Minh Đức làm Tổng Chủ biên. Với học sinh trung học phổ thông, đọc hiểu không chỉ là yêu cầu của môn Ngữ văn mà còn là năng lực quan trọng cho học tập, thi cử và việc tự học lâu dài. Bên cạnh kiến thức về tác phẩm và thể loại, học sinh cần biết phân tích những văn bản mới, phát hiện vấn đề, đánh giá thông tin, lí giải quan điểm và vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau.

Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn – cấp trung học phổ thông

Trong bối cảnh kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực, bộ sách giúp giáo viên có thêm lựa chọn ngữ liệu để dạy học, luyện tập và biên soạn đề kiểm tra; đồng thời giúp học sinh nâng cao năng lực đọc hiểu, chuẩn bị tốt hơn cho các yêu cầu học tập và đánh giá.

Trong thời đại thông tin và chuyển đổi số, mỗi ngày học sinh tiếp xúc với một lượng lớn văn bản dưới nhiều hình thức khác nhau. Vì thế, đọc hiểu không còn giới hạn ở việc trả lời câu hỏi của một bài học mà liên quan trực tiếp đến khả năng tiếp nhận thông tin, tự học, tư duy phản biện và ra quyết định. Một học sinh đọc hiểu tốt sẽ có thêm điều kiện để nắm được yêu cầu của bài toán, tiếp nhận kiến thức khoa học, tìm hiểu tài liệu lịch sử, nhận diện thông tin đáng tin cậy và diễn đạt suy nghĩ của mình một cách mạch lạc. Với định hướng đó, bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực, đồng hành cùng giáo viên, học sinh và phụ huynh trong quá trình thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Ngọc Hiển