NXBGDVN - Có những không gian sống khi đi qua rồi vẫn ở lại rất lâu trong ký ức mỗi người. Với nhiều thế hệ người dân Hà Nội, khu tập thể chính là một nơi như thế. Không chỉ là chốn ở, đó còn là nơi cất giữ bao kỷ niệm đời thường, bao nếp sống cộng đồng và cả một giai đoạn lịch sử đặc biệt của đô thị Việt Nam. Cuốn sách Khu tập thể – Tìm lại giấc mơ thiên đường không đơn thuần là một ấn phẩm về kiến trúc hay quy hoạch, mà đó là một hành trình trở về với kí ức, với tình người, với những giá trị sống từng làm nên vẻ đẹp rất riêng của một thời.

Cuốn sách công trình do TS.Trần Hậu Yên Thế và PGS.TS.Đinh Hồng Hải đồng chủ biên với sự tham gia của nhiều tác giả, do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành. Cuốn sách quy tụ các bài viết nghiên cứu, tranh vẽ, ảnh tư liệu cùng nhiều câu chuyện chân thực về đời sống ở các khu tập thể nổi tiếng của Hà Nội. Nhờ vậy, người đọc không chỉ được tiếp cận thông tin theo hướng học thuật mà còn được chạm vào những mảnh ký ức rất sống động, rất người. Mỗi trang sách giống như một ô cửa mở ra đời sống thị dân Việt Nam trong thế kỷ XX, nhất là thời bao cấp – một giai đoạn còn nhiều thiếu thốn nhưng chan chứa sự gắn bó và sẻ chia.

Điểm hấp dẫn của cuốn sách là cách tiếp cận đa chiều. Sách được triển khai thành ba phần, tương ứng với ba góc nhìn về khu tập thể: lịch sử hình thành, đời sống nhân văn và câu chuyện bảo tồn trong hiện tại. Cấu trúc ấy giúp người đọc không chỉ hiểu khu tập thể đã xuất hiện như thế nào mà còn cảm nhận được vì sao mô hình này vẫn khiến nhiều người nhắc nhớ bằng sự trìu mến.

Ở phần một – Di sản lịch sử, cuốn sách đưa người đọc trở lại bối cảnh hình thành của các khu tập thể ở Việt Nam, đặc biệt là tại Hà Nội, từ khoảng những năm 1930 đến cuối thế kỷ XX. Sau năm 1954, khi miền Bắc bước vào thời kì xây dựng chủ nghĩa xã hội, khu tập thể từng được xem là giấc mơ về một nơi ở ổn định, bình đẳng và ấm áp tình người. Từ những công trình cũ được chia nhỏ cho nhiều hộ cùng ở, dần dần xuất hiện những khu tập thể được quy hoạch bài bản như: Kim Liên, Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Khương Thượng, Thanh Xuân… Những dãy nhà năm tầng, những cầu thang bộ, khoảng sân chung, hồ nước, hàng cây… đã tạo nên một kiểu không gian sống rất đặc trưng của đô thị miền Bắc một thời.

 Điều đáng quý là cuốn sách không kể lịch sử bằng những dữ kiện khô cứng, mà bằng những câu chuyện đời thường rất gợi nhớ: căn hộ nhỏ nhưng ấm cúng, chiếc quạt điện quay đều trong đêm, tiếng radio vang lên từ đầu hành lang, mùi cơm mới, tiếng trẻ con gọi nhau dưới sân, những ô “chuồng cọp” cơi nới theo năm tháng, hay cả những khu chợ nhỏ, hàng quán bình dân gắn với một thời mưu sinh. Chính những chi tiết tưởng rất nhỏ ấy lại làm hiện lên rõ nhất nhịp sống của khu tập thể – nơi mỗi căn phòng là một thế giới riêng, nhưng mọi người vẫn sống gần nhau, biết nhau và nương tựa vào nhau.

Nếu phần một giúp người đọc hình dung khu tập thể như một lát cắt lịch sử, thì Phần hai – Đô thị nhân văn lại khơi mở chiều sâu tình cảm của không gian ấy. Đây là phần giàu hơi thở đời sống nhất, bởi nó viết về nếp sống cộng đồng, về ứng xử giữa người với người, về sự gắn bó đã hình thành trong điều kiện sinh hoạt chung. Có khi hai gia đình cùng dùng một khu phụ, cùng chung bếp, chung hành lang, chung cầu thang. Những điều ngày nay có thể bị xem là bất tiện, khi ấy lại trở thành sợi dây nối con người lại gần nhau hơn. Người ta gặp nhau ở vòi nước, ngoài sân, trên cầu thang; hỏi han nhau vài câu rồi thành thân quen lúc nào không biết.

Từ không gian sống ấy, một nếp sinh hoạt rất riêng cũng được tạo nên. Đó là những buổi tổng vệ sinh cuối tuần, những lần cùng nhau dọn sân, trông trẻ, chia sẻ bữa cơm, hay đơn giản là ngồi trước hiên nhà trò chuyện vào buổi chiều muộn. Khu tập thể vì thế không chỉ là chỗ ở, mà là một cộng đồng thu nhỏ – nơi người lớn sống chan hòa, trẻ con lớn lên cùng nhau, coi nhau như anh em, hàng xóm thân thiết như người nhà. Với nhiều người, đó chính là “một làng trong phố” – vừa có nét nền nã của đời sống đô thị, vừa có sự gần gũi, đùm bọc rất quen thuộc của nếp sống làng quê miền Bắc.

Một điểm thú vị nữa mà cuốn sách gợi ra là khu tập thể không chỉ tập hợp những con người cùng sống trong một tòa nhà, mà còn là nơi gặp gỡ của nhiều vùng miền, nhiều hoàn cảnh khác nhau. Có người từ nông thôn ra thành phố công tác, có người từ những miền xa tới lập nghiệp, rồi tất cả dần hòa vào nhau trong cùng một không gian sống. Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên một diện mạo đô thị rất đặc biệt: mộc mạc mà không thô ráp, chật chội mà vẫn ấm, cũ kỹ mà không lạnh lẽo.

Có lẽ phần mong đợi nhất của độc giả là những góc nhìn về khu tập thể trong giai đoạn hiện này được thể hiện ở Phần ba -  Giấc mơ thiên đường. Ở phần này là những góc nhìn đương đại về việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị khu tập thể giữa lòng đô thị hiện đại, nơi “làng trong phố” vẫn tồn tại, giao thoa giữa hoài niệm và sáng tạo. Phần này mở ra cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa khu tập thể với chung cư hiện đại, giữa kí ức cộng đồng và khát vọng kiến tạo một đô thị nhân văn, bền vững trong tương lai.

Đồng thời, cuốn sách cũng gợi mở bài toán bảo tồn và phát huy giá trị khu tập thể trong bối cảnh đô thị hiện đại. Theo thời gian, nhiều khu tập thể cũ đã rơi vào tình trạng quá tải, xuống cấp nghiêm trọng và buộc phải tháo dỡ, nhường chỗ cho các tòa chung cư cao tầng, tiện nghi hơn nhằm đáp ứng nhu cầu sống ngày càng cao.

Tuy nhiên, một vấn đề mới lại đặt ra: không ít khu chung cư hiện đại, dù khang trang về hình thức, lại được xây dựng với mật độ cao, khiến hạ tầng như giao thông, trường học, y tế… rơi vào tình trạng quá tải; nhiều khu đô thị còn thiếu không gian xanh phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Từ đó, giá trị của các khu tập thể cũ – với không gian sống gần gũi, giàu tính cộng đồng – càng được nhìn nhận rõ nét hơn.

Dù các khu tập thể đã hoàn thành sứ mệnh của mình và trở thành một phần lịch sử của kiến trúc đô thị nhưng những  kinh nghiệm về quy hoạch của nó vẫn còn nguyên giá trị.

Chính ở điểm này, cuốn sách cho thấy giá trị vượt ra ngoài hoài niệm. Khu tập thể – Tìm lại giấc mơ thiên đường không chỉ gợi nhớ một thời đã qua, mà còn đặt ra câu hỏi mang tính thời sự: làm thế nào để kiến tạo đô thị tương lai, nơi con người không chỉ có chỗ ở mà còn có không gian để sống, gắn bó và thuộc về. Vì thế, cuốn sách không dừng ở việc kể chuyện cũ, mà còn là lời nhắc về trách nhiệm gìn giữ những giá trị nhân văn trong không gian sống đô thị.

Một cuốn sách hay không chỉ nằm ở nội dung, mà còn ở khả năng chạm tới cảm xúc người đọc. Ở phương diện này, tác phẩm đã làm được điều đó. Những ai từng sống trong khu tập thể sẽ bắt gặp chính mình qua ký ức về sân chung, hành lang, bữa cơm chiều hay những ngày khó khăn mà ấm áp. Với người trẻ, dù chưa từng trải nghiệm không gian ấy, cuốn sách vẫn mở ra cách hiểu sâu sắc hơn về nỗi nhớ mà các thế hệ trước luôn nhắc đến.

Được trình bày công phu với bìa cứng trang nhã, giấy in chất lượng cùng nhiều hình ảnh, minh họa, cuốn sách như một cách lưu giữ kí ức bằng cả chữ viết và thị giác. Đây là ấn phẩm đáng đọc dành cho những ai yêu Hà Nội, quan tâm đến văn hóa đô thị, kiến trúc, quy hoạch, hay đơn giản muốn tìm lại vẻ đẹp của đời sống cộng đồng trong những điều bình dị.

Bạn đọc có nhu cầu mua sách xin liên hệ:

Phòng Kinh doanh - Công ty  CP Đầu tư và Phát triển Giáo dục Hà Nội

Toà nhà HEID, ngõ 12 Láng Hạ, phường Giảng Võ, HN

Tel: 0912492098

Kim Ngọc