NXBGDVN- Thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (Sách dùng cho người nước ngoài) do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) ấn hành giúp người học tiếng Việt hiểu và vận dụng kho tàng ngôn ngữ dân gian một cách dễ dàng, chuẩn mực. Sách tuyển chọn nhiều ví dụ tiêu biểu, trình bày theo chủ đề gần gũi, hỗ trợ người học “hiểu đúng – dùng đúng” và khám phá văn hóa Việt qua từng câu chữ.

Trong tiếng Việt, thành ngữ, tục ngữ, ca dao không chỉ là những câu nói hay, dễ nhớ mà còn là “kho” kinh nghiệm sống, chuẩn mực ứng xử và vẻ đẹp văn hóa được đúc kết qua nhiều thế hệ. Với mong muốn giúp người học tiếng Việt (đặc biệt là người nước ngoài) hiểu đúng – dùng đúng – cảm được chiều sâu văn hóa, nhóm tác giả Nguyễn Thị Thanh Xuân (Chủ biên), Lưu Huyền Trang (Đồng chủ biên), Nguyễn Thị Hương Châu, Trịnh Thu Giang, Vũ Xuân Lê đã biên soạn cuốn Thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (Sách dùng cho người nước ngoài), do NXBGDVN ấn hành.

Sách được xây dựng như một giáo trình phục vụ người nước ngoài học tiếng Việt, đồng thời là tài liệu học tập hữu ích cho người quan tâm đến văn hóa dân gian Việt Nam. Nội dung sách xuất phát từ thực tiễn giảng dạy học phần cùng tên trong chương trình đại học (khối kiến thức chuyên ngành định hướng tiếng Việt và văn hóa Việt Nam), với định hướng nổi bật là tính thực hành: học xong, người học có thể nhận diện – giải thích – vận dụng một số câu thành ngữ, tục ngữ, ca dao phổ biến trong giao tiếp.

Một điểm mạnh của sách là cách tổ chức nội dung theo chủ đề gần gũi (như thời tiết, lao động – sản xuất, đời sống sinh hoạt, giao tiếp – ứng xử, tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa…). Mỗi bài thường đi theo cấu trúc rõ ràng, giúp người học vừa nắm kiến thức nền, vừa luyện tập vận dụng:

     * Giới thiệu chung: cung cấp khái niệm, định nghĩa, đặc trưng cơ bản liên quan đến chủ đề.

     * Câu thành ngữ/tục ngữ/bài ca dao tiêu biểu: tuyển chọn các câu quen thuộc, giàu tính văn hóa.

     * Câu hỏi thảo luận và bài tập: thiết kế theo hướng hệ thống, logic, từ cơ bản đến nâng cao.

     * Bài đọc tham khảo: gợi mở phân tích, bình luận, mở rộng hiểu biết và nâng cao năng lực ngôn ngữ.

Bên cạnh đó, sách còn có phần hỗ trợ ghi nhớ như bảng từ vựng/thuật ngữ quan trọng trong bài học, giúp người học tích lũy vốn từ chuyên đề một cách hiệu quả.

Sách còn hướng người học đến việc tiếp cận thành ngữ, tục ngữ, ca dao như một hệ thống ngôn ngữ – văn hóa. Qua đó, người học hiểu được vì sao mỗi câu nói lại hay, được sử dụng trong những tình huống nào và mang sắc thái biểu cảm ra sao.

Thành ngữ: ngắn gọn nhưng giàu hình ảnh và hàm ý

Phần thành ngữ giúp người học thấy rõ đặc trưng của thành ngữ là tính cố định, giàu hình ảnh, thường mang nghĩa bóng và sắc thái biểu cảm. Nhờ ví dụ cụ thể, người học dễ “bắt nhịp” cách dùng:

      * Lên thác xuống ghềnh: gợi hành trình nhiều gian nan, vất vả; dùng khi nói về quá trình gặp nhiều khó khăn.

      * Nhanh như chớp: chỉ hành động rất nhanh, mau lẹ.

      * Khẩu Phật tâm xà: lời nói có vẻ hiền lành, nhưng bên trong lại hiểm độc (sách gợi người học chú ý sắc thái phê phán mạnh).

Ngoài ra, sách còn đưa nhiều ví dụ thành ngữ gắn với quan sát đời sống và tính cách con người, chẳng hạn Đầu voi đuôi chuột (khởi đầu rầm rộ nhưng kết thúc yếu), hay những câu thể hiện sự ghi nhớ, khắc sâu  như: Ghi lòng tạc dạ.

Tục ngữ: “trí khôn dân gian” trong lời nói hằng ngày

Phần tục ngữ nhấn mạnh tục ngữ là những câu nói hoàn chỉnh, cô đọng kinh nghiệm, lời khuyên, nhận xét về tự nhiên, lao động sản xuất, con người và xã hội. Đặc biệt, sách chỉ ra tục ngữ có thể có vần (dễ nhớ, nhịp điệu rõ) hoặc không vần (ngắn gọn, ý sắc):

      * Ví dụ tục ngữ mang tính nhắc nhở về cách sống: Ăn cây nào rào cây ấy (sống biết ơn, trung thành với nơi mình nương tựa).

      * Ví dụ cảnh báo thói đời, tâm lý xã hội: Mật ngọt chết ruồi (lời ngon ngọt đôi khi che giấu nguy cơ).

Một điểm rất hữu ích là sách hướng người học phân biệt nghĩa đen – nghĩa bóng qua các ví dụ. Chẳng hạn, với Uống nước nhớ nguồn, người học hiểu nghĩa đen là nhớ nơi bắt đầu của dòng nước, còn nghĩa bóng là biết ơn người tạo dựng thành quả, cội nguồn của điều mình đang hưởng.

Ca dao: tiếng nói tâm tình, bức tranh đời sống và đạo lí của người Việt Nam

Sách giới thiệu ca dao như một hình thức thơ trữ tình dân gian phổ biến, nơi người bình dân gửi gắm tâm tư, tình cảm và trải nghiệm sống. Nhiều nội dung quen thuộc được trình bày rõ ràng, dễ cảm:

* Ca dao thể hiện tình cảm gia đình, đạo lý nhớ ơn công ơn cha mẹ qua hình ảnh giàu biểu tượng như:                   

Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

* Ca dao than thân, phản ánh số phận và bất công xã hội có thể bắt gặp ở những câu như:

Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân

* Thể hiện tình yêu quê hương, đất nước, con người:

Gió đưa cành trúc la đà

Tiếng chuông Trấn Võ, canh gà Thọ Xương

* Tinh thần hài hước châm biếng:

Hòn đất mà biết nói năng

Thì thầy địa lí hàm răng chẳng còn

Qua các mảng nội dung ấy, người học không chỉ “học câu” mà còn hiểu được lối tư duy hình ảnh, cách người Việt gửi gắm ý nghĩa qua biểu tượng quen thuộc (cây đa, bến nước, con thuyền…), cũng như đặc trưng ngôn ngữ ca dao: mộc mạc, giản dị nhưng giàu cảm xúc.

Với cách trình bày mạch lạc, nội dung chọn lọc theo chủ đề và định hướng ứng dụng rõ ràng, cuốn Thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (Sách dùng cho người nước ngoài) là tài liệu hữu ích giúp người học hiểu sâu – nhớ lâu – dùng đúng, đồng thời mở ra một cánh cửa gần gũi để khám phá bản sắc văn hóa Việt Nam qua ngôn ngữ dân gian.

Kim Ngọc